समानतेची चपाती

बालनगरीमध्ये जानेवारी महिन्यातील एक आठवडा मुलांसाठी विशेष ठेवला जातो. या आठवड्यात मुलांसाठी विविध आनंददायी खेळ आणि स्पर्धांचे आयोजन केले जाते. यामध्ये मुला-मुलींची पोत्याची शर्यत, एका मिनिटात फुग्यांच्या साहाय्याने जास्तीत जास्त ग्लास उचलण्याची स्पर्धा, रांगोळी स्पर्धा आणि केवळ मुलांसाठी आयोजित केलेली ‘चपाती बनविणे’ ही स्पर्धा अशा विविध उपक्रमांचा समावेश होता.

या प्रत्येक उपक्रमामागे वेगवेगळे उद्देश होते—मुलांनी समूहाने खेळण्याची भावना अनुभवावी, मुला-मुलींमधील भेदाभेद कमी व्हावा, एकमेकांना सहकार्य करण्याची सवय लागावी आणि त्यांना निखळ आनंद मिळावा. मुलांनी सर्वच स्पर्धांचा मनमुराद आनंद घेतला; मात्र सर्वाधिक उत्साह निर्माण झाला तो ‘मुलांनी चपाती बनविणे’ या स्पर्धेमुळे.

स्पर्धेची सूचना मिळाल्यापासूनच मुलांची तयारी सुरू झाली. कुणी चूल मांडली, कुणी काड्या गोळा केल्या, कुणी आग पेटवण्याचा प्रयत्न केला, तर कुणी पीठ भिजवायला घेतले. कधी पाणी जास्त झाले, तर कधी पीठ घट्ट झाले. योग्य प्रमाण काय असावे, हे समजून घेण्यासाठी कुणाचीही मदत न घेता मुले स्वतःच प्रयत्न करत होती. हा सगळा अनुभव जणू self-learning मधूनच घडत होता. मुलांची ही धडपड आणि त्यातून होणारे प्रयोग गावातील मंडळीही उत्सुकतेने पाहत होती.

“पोळी चंद्रासारखी गोल झाली पाहिजे,” असा सूर मधूनच ऐकू येत होता. काहीजण मुलांकडे पाहून, “यांना हे काय जमणार?” असे म्हणत होते, तर काहींचा प्रश्न होता, “हे सगळं का आणि कशासाठी करायचं?”

पण तिकडे मुलांचे लक्ष फक्त एका गोष्टीकडे होते—आपली चपाती सर्वांत चांगली कशी होईल?

कधी चुलीतील आग विझत होती, कधी एखाद्या चपातीचा आकार नकाशासारखा होत होता, तर कधी एखादी चपाती तव्यावर ठेवतानाच फाटत होती. तरीही मुलांची धडपड थांबत नव्हती. प्रत्येकजण पुन्हा प्रयत्न करत होता. चपाती बनवण्याची ही प्रक्रिया त्यांच्या दृष्टीने केवळ स्पर्धा नव्हती; ती त्यांच्या आयुष्यातील एक नवीन अनुभव होती.

स्पर्धा संपल्यानंतर मुलांनी आपल्या घरून भाजी, चटणी आणि इतर पदार्थ आणले. तयार केलेल्या चपातींचे प्रदर्शन भरवण्यात आले आणि सर्वांनी मिळून त्याचा मनसोक्त आस्वाद घेतला. यानंतर उपस्थित गावकऱ्यांसोबत स्त्री-पुरुष समानता आणि घरातील जबाबदाऱ्या यावर संवाद साधण्यात आला.

आपण स्त्री-पुरुष समानतेचे तत्त्व मानतो. पण प्रत्यक्ष आयुष्यात घरातील कामांची विभागणी करण्याची वेळ येते, तेव्हा स्वयंपाक, घराची स्वच्छता, मुलांची काळजी, कुटुंबातील इतरांची देखभाल अशा जबाबदाऱ्या प्रामुख्याने स्त्रियांच्याच वाट्याला येतात. नोकरी करणाऱ्या स्त्रियांनाही या जबाबदाऱ्यांपासून सहज मुक्त होता येत नाही.

“पुरुषांनी बाहेरची कामे करायची आणि स्त्रियांनी घरातील कामे करायची,” हा नियम अनेक कुटुंबांमध्ये पिढ्यानपिढ्या स्वीकारला गेला आहे. त्यामुळे मुलींना लहानपणापासूनच घरकाम, स्वयंपाक, भावंडांची काळजी आणि कुटुंबाची देखभाल याचे प्रशिक्षण दिले जाते. ही परिस्थिती केवळ ग्रामीण भागापुरती मर्यादित नाही; विविध सामाजिक आणि आर्थिक स्तरांमध्येही तिचे वेगवेगळे स्वरूप दिसून येते.

वंचित घटकांतील मुलींच्या शिक्षणावर याचा थेट परिणाम होतो. आमच्या कामाच्या क्षेत्रात आम्ही आठ वर्षांच्या मुलींना संपूर्ण स्वयंपाक करताना पाहिले आहे. घरात लहान भावंड असेल तर त्याची काळजी घेण्यासाठी ती शाळेत न जाता घरी थांबते. आई-वडील कामानिमित्त बाहेरगावी गेले असतील, तर भावंडांच्या जेवणाची आणि घराची जबाबदारी तिच्यावर येते. कधी ही जबाबदारी नातेवाईकांकडे पाठवण्याच्या स्वरूपात येते, तर कधी पाहुणे आले म्हणून तिला शाळेत न पाठवता घरकामासाठी थांबवले जाते.

शाळेच्या वेळेत अंगापेक्षा जड हंडा उचलताना, मळक्या कपड्यांत घरकाम करताना किंवा खेळण्याच्या वयात भांडी घासताना एखाद्या मुलीला पाहणे अस्वस्थ करणारे असते. कारण तिच्या हातात त्या वयात पुस्तक, खेळणी आणि खेळाची संधी असायला हवी.

मग प्रश्न असा आहे—घर हे घरातील सर्व माणसांनी मिळून तयार केलेले असते, तर त्यासोबतच्या जबाबदाऱ्याही सर्वांच्या असायला नकोत का?

भूक सगळ्यांना लागते, तर जेवण बनवण्याची जबाबदारी केवळ तिचीच का? स्वयंपाक प्रत्येकाला करता यायला हवा, किंवा निदान तो एकत्रितपणे करता यायला हवा. स्वयंपाक ही केवळ स्त्रियांची जबाबदारी नसून एक महत्त्वाचे जीवनकौशल्य आहे. त्यासाठी लागणारे श्रम, वेळ आणि कौशल्य समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

हा विचार केवळ सांगून मुलांच्या मनात रुजणार नाही. म्हणूनच बालनगरीमध्ये अशा विषयांवर कृतीतून शिकण्याच्या आणि अनुभवातून संवाद घडवून आणण्याच्या संधी निर्माण केल्या जातात. कारण विचारांना कृतीची जोड मिळाली, तरच तो विचार आपल्या जगण्याचा भाग बनतो.

‘चपाती बनवणे’ हा अनुभव अनेक मुलांसाठी आयुष्यातील पहिलाच अनुभव होता. पीठ मळण्यापासून चूल पेटवण्यापर्यंत आणि चपाती तव्यावर भाजण्यापर्यंत त्यांनी स्वतः प्रयत्न केले, चुका केल्या आणि त्यातून शिकले.

या छोट्याशा उपक्रमातून मुलांनी केवळ चपाती बनवायला शिकले नाही, तर “घरातील कामे ही कोणत्याही एका व्यक्तीची जबाबदारी नसून घरातील प्रत्येकाची जबाबदारी आहे,” हा विचार अनुभवातून घेतला.

कदाचित पुढच्या वेळी घरी चूल पेटवताना, भाजी चिरताना किंवा चपाती लाटताना त्यांच्या मनात एक साधा प्रश्न असेल—

“हे काम मी का करू नये?”

आणि कदाचित याच प्रश्नापासून समानतेची सुरुवात होईल अशी आशा करूया..

बेडा : भटक्या जीवनातून शिक्षणाच्या दिशेने प्रवास

‘बेडा’ हा शब्द कदाचित आपण ऐकला असेल. पण धनगर समुदायासाठी बेडा हा केवळ काही दिवसांचा मुक्काम नाही; तो त्यांच्या पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या जीवनपद्धतीचा एक भाग आहे. पण हि जीवन पद्धत कशी आहे हे नक्की जाणून घ्या.

मेंढला गावाच्या वेशीपासून साधारण एक-दोन किलोमीटर अंतरावर धनगरवाडी आहे. या वस्तीतील अनेक कुटुंबांचा पारंपरिक व्यवसाय शेळ्या-मेंढ्यांचे पालन हा आहे. पशुधनासाठी चारा आणि पाण्याच्या शोधात वर्षातील काही काळ कुटुंबांना गावापासून दूर जावे लागते. अशा वेळी जंगलाच्या किंवा माळरानाच्या परिसरात पाल ठोकून काही दिवसांचा मुक्काम केला जातो. या मुक्कामाच्या ठिकाणाला ते ‘बेडा’ म्हणतात.

बेड्यातील जीवन हे कायमस्वरूपी घरापेक्षा वेगळे असते. तात्पुरता निवारा, मर्यादित पाणी, वीज आणि स्वच्छतागृहासारख्या मूलभूत सुविधांचा अभाव, तसेच आरोग्यसेवेपासूनचे अंतर—या सगळ्या परिस्थितीत कुटुंबे आपला दैनंदिन संसार पुढे नेत असतात.

या जीवनपद्धतीचा सर्वाधिक परिणाम मुलांच्या शिक्षणावर होतो.

कुटुंब जिथे जाते, तिथे मुलांनाही जावे लागते. त्यामुळे शाळेत जाण्यात खंड पडतो. गावात शाळा असूनही कुटुंबाचा मुक्काम बदलला की मुलांचा शाळेशी असलेला संबंध तुटतो. काही मुले पुन्हा गावात आल्यानंतर शाळेत परततात; काहींच्या शिक्षणात मात्र दीर्घ खंड पडतो. अशा प्रकारे स्थलांतर हे केवळ उपजीविकेचे वास्तव राहत नाही, तर मुलांच्या शैक्षणिक प्रवासावर परिणाम करणारे एक मोठे आव्हान बनते.

या परिस्थितीत महिलांची भूमिकाही अत्यंत महत्त्वाची आहे. पशुधनाची देखभाल, घरातील कामे, मुलांची जबाबदारी आणि स्थलांतराच्या काळातील दैनंदिन जीवन यामध्ये त्यांचा मोठा सहभाग असतो. गर्भावस्था आणि बाळंतपणाच्या काळातही आरोग्यसेवा सहज उपलब्ध नसणे, अंतर आणि वाहतुकीच्या अडचणी यामुळे त्यांच्यासमोर अनेक आव्हाने निर्माण होतात. याचा परिणाम आरोग्याबरोबरच जन्मनोंदणी, कागदपत्रे आणि पुढे मुलांना मिळणाऱ्या विविध शासकीय सेवांवरही होऊ शकतो.

मात्र या परिस्थितीकडे केवळ ‘वंचित’ किंवा ‘गरजू’ म्हणून पाहणे पुरेसे नाही. या जीवनपद्धतीमागे अनेक पिढ्यांची परंपरा, पशुपालनावर आधारित उपजीविका आणि जगण्याची स्वतःची पद्धत आहे. त्यामुळे प्रश्न त्यांच्या जीवनपद्धतीला बदलण्याचा नाही; तर या जीवनपद्धतीसोबत जगताना त्यांच्या मुलांना शिक्षण, आरोग्य आणि विकासाच्या समान संधी कशा मिळतील, हा आहे.

याच प्रश्नातून ओवी फाउंडेशनचे काम सुरू होते.

धनगरवाडीमध्ये काम करताना आमचा प्रयत्न केवळ मुलांसाठी एक शिकण्याची जागा निर्माण करण्यापुरता मर्यादित नाही. मुलांचे शिक्षण स्थलांतरामुळे खंडित होऊ नये, त्यांचा शाळेशी संबंध टिकून राहावा आणि त्यांना सातत्याने शिकण्याची संधी मिळावी, यासाठी त्यांच्या परिस्थितीला समजून घेऊन काम करण्याचा प्रयत्न आहे.

बालनगरीच्या माध्यमातून मुलांना वाचन, लेखन, गणित, जीवनकौशल्ये आणि विविध अनुभवाधारित उपक्रमांमधून शिकण्याची संधी मिळते. शिकण्याची प्रक्रिया केवळ पुस्तकांपुरती मर्यादित न ठेवता मुलांना प्रश्न विचारता यावेत, स्वतःचे विचार मांडता यावेत, खेळता-खेळता शिकता यावे आणि आपल्या अनुभवांशी शिक्षण जोडता यावे, यासाठी प्रयत्न केला जातो.

त्याचबरोबर पालकांशी संवाद साधणे, मुलांच्या शिक्षणातील अडथळे समजून घेणे आणि शक्य त्या पातळीवर त्यावर उपाय शोधणे हेही या कामाचा महत्त्वाचा भाग आहे.

या प्रक्रियेत बदल हळूहळू घडतो. एखादे मूल पुन्हा शाळेत येते, एखादे मूल पहिल्यांदा स्वतःहून पुस्तक हातात घेते, एखादे मूल आपले मत मांडते किंवा पालक आपल्या मुलाच्या शिक्षणाबद्दल अधिक सकारात्मकपणे विचार करू लागतात—हे छोटे वाटणारे बदल या प्रवासासाठी महत्त्वाचे असतात.

बेडा त्यांच्या जीवनाचा एक भाग आहे; पण तो त्यांच्या मुलांच्या भवितव्याची मर्यादा ठरू नये.

मुलगा गावात राहत असो किंवा काही दिवस बेड्यावर; त्याला शिकण्याचा, प्रश्न विचारण्याचा, स्वप्न पाहण्याचा आणि आपल्या क्षमतेनुसार पुढे जाण्याचा समान अधिकार आहे.

म्हणूनच या समुदायासोबतचे आमचे काम त्यांच्या जीवनपद्धतीला नाकारण्याचे नाही, तर ती समजून घेत शिक्षणाच्या अधिक चांगल्या आणि सातत्यपूर्ण संधी निर्माण करण्याचे आहे.

हीच आमच्या कामाची दिशा आहे—
बेड्यापासून बालनगरीपर्यंत, आणि शिक्षणाच्या संधीपासून अधिक सक्षम भविष्यातील प्रवासापर्यंत.

मुलांना पुस्तकांचा कंटाळा येतोय… पण का?

पुस्तक वाचनाचे अनेक फायदे आहेत, हे आपल्याला माहीतच आहे. पुस्तकांमुळे ज्ञानात भर पडते, कल्पनाशक्ती विकसित होते, शब्दसंग्रह वाढतो, संवादकौशल्य सुधारते, एकाग्रता वाढते आणि शुद्धलेखनालाही मदत होते.

पण तरीही आज अनेक मुलांना पुस्तक वाचायला सांगितले की, कंटाळा येतो.

याचे कारण फक्त मोबाईल आणि त्यावर घालवला जाणारा वेळ आहे का? तर नक्कीच नाही.

मला वाटते, हा प्रश्न थोडा वेगळ्या पद्धतीने पाहायला हवा.

घरात वाचनाची संस्कृती आहे का?

आपण किती पालक मुलांसमोर नियमितपणे पुस्तक वाचतो? मुलांनी आपल्याला मोबाईलवर पाहण्यापेक्षा पुस्तक वाचताना किती वेळा पाहिले आहे? काही सवयी शिकवाव्या लागत नाहीत; त्या आपल्या आजूबाजूच्या वातावरणातून मुलांपर्यंत पोहोचतात.

आजची मुले गॅझेट्सकडे आकर्षित आहेत. व्हिडिओच्या माध्यमातून ती जग समजून घेण्याचा प्रयत्न करतात. यात काही गैर नाही. पण जग समजून घेण्यासाठी YouTube किंवा व्हिडिओ हे एकमेव माध्यम नाही, हे मुलांना अनुभवातून समजणेही गरजेचे आहे.

गेल्या तीन वर्षांपासून आम्ही बालनगरीमध्ये मुलांसोबत पुस्तकांभोवती असेच एक वातावरण तयार करण्याचा प्रयत्न करत आहोत.

दररोज चित्रवाचन, गोष्ट सांगणे, गोष्ट वाचून दाखवणे, त्यावर नाटुकली बसवणे, गोष्टीचे लेखन करणे, स्वतः गोष्ट तयार करणे अशा अनेक उपक्रमांतून मुलांना हळूहळू पुस्तकांच्या जगाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला.

आणि आज त्याचा परिणाम दिसतोय.

बालनगरीमध्ये मुले आली की सुरुवातीच्या वेळेत अनेकदा ती स्वतःहून आवडीचे पुस्तक घेऊन वाचायला बसतात. ज्यांना चित्र काढायचे असते, ती चित्र काढतात. ज्यांना गोष्टीवर काही लिहायचे असते, ती लिहितात. ज्यांना अजून वाचता येत नाही, ती मोठ्या मुलांकडून पुस्तक वाचून घेतात.

आणि कधी कधी तर मुलंच आम्हाला म्हणतात—

“दादा, ताई, मी पुस्तक वाचून दाखवतो, तुम्ही ऐका.”

किंवा,

“मी पुस्तक वाचलंय, तुम्ही मला प्रश्न विचारा.”

याहून सुंदर पुस्तकप्रेम काय असू शकते?

मुलांना पुस्तकांची आवड लावण्यासाठी नेहमी वेगळे तंत्र शोधण्याची गरज नसते. त्यांना वातावरण, पुस्तकांपर्यंत सहज पोहोच आणि आपला सहवास हवा असतो.

आपणही आपल्या हातातील मोबाईल थोडा बाजूला ठेवून मुलांसोबत पुस्तक घेऊन बसलो, त्यांच्यासोबत वाचले, त्यांना गोष्ट वाचून दाखवली, तर कदाचित आपल्याला अपेक्षित बदल फार दूर नाही.

एकदा करून पाहा!

कदाचित मुलं मोबाईल मागण्याऐवजी म्हणतील—

“चला, आज मी तुम्हाला एक गोष्ट वाचून दाखवतो.”

एका संधीपासून आत्मविश्वासापर्यंत आकाशचा प्रवास

मी आकाश विलास पवार. मागील दीड वर्षांपासून मी ओवी फाउंडेशनसोबत काम करत आहे. आज मागे वळून पाहताना मला जाणवते की, या काळात माझ्यात खूप मोठा बदल झाला आहे.

ओवीसोबत जोडण्यापूर्वी माझ्यामध्ये आत्मविश्वास कमी होता. मला स्पष्टपणे बोलता येत नव्हते. कुठे आणि कसे बोलायचे, एखाद्या परिस्थितीकडे कसे पाहायचे किंवा त्यावर आपले मत कसे मांडायचे, याबाबत माझ्यात फारशी स्पष्टता नव्हती. शिक्षणाच्या क्षेत्रात काम करण्याचा किंवा मुलांसोबत काम करण्याचा अनुभवही मला नव्हता.

सुरुवातीला मी साथीदार म्हणून काम करत होतो. त्यानंतर मला एज्युकेटर म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. मला मुलांसोबत काम करायचे होते; पण ते कसे करायचे, मुलांना कसे शिकवायचे आणि त्यांच्या गरजा कशा समजून घ्यायच्या, हे मला माहीत नव्हते. तरीही मी ही जबाबदारी स्वीकारली.

मुलांसोबत काम करताना सुरुवातीला माझ्याकडून अनेक चुका झाल्या. त्या वेळी धम्मानंद दादा आणि प्रणाली ताई माझ्याशी सातत्याने चर्चा करायचे. ते मला सांगायचे की, चुकांतूनच माणूस शिकतो आणि घडतो. रोजच्या कामाचा विचार करणे, काय चांगले झाले, कुठे चूक झाली आणि पुढच्या वेळी काय बदल करता येईल, हे लिहून ठेवण्याची सवय त्यांनी मला लावली.

त्यासोबत मुलांबद्दलची पुस्तके, लेख आणि व्हिडिओ पाहण्यास त्यांनी प्रोत्साहन दिले. यातून मला हळूहळू समजू लागले की, मुलांसोबत काम करणे म्हणजे केवळ त्यांना शिकवणे नाही, तर त्यांना समजून घेणे आणि त्यांच्या शिकण्याच्या पद्धतीनुसार काम करणे आहे.

माझ्या कामातही त्यानुसार बदल होत गेला. मुलांना बोलके करण्यासाठी त्यांच्या अनुभवांशी संबंधित विषयांवर बोलायला लावणे, विचार करण्यासाठी पुस्तके वाचायला देणे, गोष्टी सांगणे, चित्र काढायला देणे आणि खेळातून शिकवणे अशा वेगवेगळ्या पद्धती मी वापरू लागलो. मुलांसोबत काम करताना माझाही संवाद सुधारत गेला आणि त्यांच्याशी मैत्रीपूर्ण नाते निर्माण करता आले.

या प्रवासाचा परिणाम माझ्या वैयक्तिक विकासावरही झाला. मी पुस्तके वाचायला लागलो, गाणी म्हणायला लागलो, लोकांसमोर बोलण्याचा आत्मविश्वास वाढला आणि एखाद्या विषयावर विचार करून मत मांडण्याची सवय लागली. त्यासोबत संगणक कौशल्य, टीममध्ये काम करणे, नियोजन आणि संस्थेच्या कामकाजाची समजही विकसित झाली.

माझ्यासाठी या प्रवासातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मला येत नसतानाही शिकण्याची संधी मिळाली. माझ्या चुका नाकारल्या गेल्या नाहीत; त्या सुधारण्यासाठी मला मार्गदर्शन मिळाले. त्यामुळे ओवी माझ्यासाठी केवळ काम करण्याची जागा राहिली नाही, तर शिकण्याची आणि स्वतःला घडवण्याची जागा बनली.

आजही मला खूप काही शिकायचे आहे. पण दीड वर्षांपूर्वीच्या आकाशच्या तुलनेत आज माझ्यामध्ये स्वतःवर विश्वास आहे. मी शिकू शकतो, चुकू शकतो, त्या चुका सुधारू शकतो आणि जबाबदारी स्वीकारून काम करू शकतो, हा विश्वास या प्रवासातून निर्माण झाला.

ही संधी आणि माझ्यावर ठेवलेला विश्वास यासाठी मी ओवी फाउंडेशनचे, धम्मानंद दादा आणि प्रणाली ताईंचे मनापासून आभार मानतो.

मला फक्त काम करण्याची संधी मिळाली नाही; मला स्वतःला घडवण्याची संधी मिळाली.